Strona główna | Historia | Kultura i sztuka | Lamaizm | XIV Dalajlama | Biżuteria Tybetańska | Książki | Gra Tybet
 

Jaki - zwierzęta Tybetu

   Jaki stanowią nieodłączny, istotny element krajobrazu oraz życia codziennego Tybetańczyków.

   Jak (Bos grunniens - inaczej chrząkający wół), ssak kopytny z rodziny krętorogich (Bovidae), żyjący w dzikich stadach w górach Tybetu. Osiąga około 1,9 m wysokości w kłębie, długość od 3,3 m samice do 4 m samce, masa ciała może przekraczać 500 kg w przypadku samców (nawet do 1000 kg), samice są natomiast znacznie mniejsze, od spodu i na bokach jak jest porośnięty długimi do kopyt, sfalowanymi frędzlami. Ma mocne, skierowane do przodu rogi długości do 90 cm z końcami zagiętymi ku górze oraz duży kłąb na grzbiecie. Gatunek ten (występujący w stanie dzikim) jest zagrożony wyginięciem. Dzikich jaków jest w chwili obecnej tylko kilkaset. Przed mrozami jaki chroni grube futro i ciepło produkowane w trakcie procesu fermentacji w jego żołądku, znosi temperatury sięgające nawet -50°C. Dziki jak jest brązowy lub czarny, natomiast odmiana udomowiona, osiągająca połowę wzrostu odmiany dzikiej, może być również biała. Jaki cenione są dla ich mleka, mięsa, skóry, a także jako zwierzęta juczne, pociągowe, a nawet wierzchowe.

   Jaki żyją samotnie lub w niewielkich stadach, w stanie dzikim na wysokościach do 6 tys. m n.p.m. Stada najczęściej składają się z samic z młodymi. Samce dołączają do nich tylko w okresie rui. Stare samce żyją oddzielnie. Ciąża trwa 258 dni. Samice opiekują się potomstwem przez rok. Potomstwo pełną dorosłość osiąga po około 6-8 latach. Zwierzęta mogą dożyć nawet kilkudziesięciu lat (średnia długość życia to 25 lat). Pożywienie stanowią trawy, byliny, mchy, porosty i zioła; zjada też śnieg, który dostarcza mu wody.

   Jak został udomowiony na terenach Tybetu już w pierwszym tysiącleciu. Udomowiony jak występuje obecnie w rejonie centralnej Azji. Osobniki udomowione krzyżują się z bydłem domowym. Tybetańczycy hodują jaki ponieważ stanowią one dla nich podstawę życia. Jaki dostarczają mięsa, tłustego mleka, skóry i wełnę na odzież, rogów a także nawóz na opał. Wykorzystywane są jako zwierzęta juczne, pociągowe i wierzchowe. Te potężne zwierzęta, wbrew pozorom, wcale dużo nie noszą, powinny być równomiernie obciążone, najlepiej dwoma ładunkami o wadze do 20 kg każdy, po każdej ze stron. Tak załadowanemu jakowi można jeszcze na grzbiet dołożyć jakiś lekki przedmiot. Ludność Tybetu spożywa mleko jaków w stanie surowym, ale również produkuje z niego masło oraz ser. Zapach masła z mleka jaka jest bardzo charakterystyczny i dla osób postronnych może wydawać się nieprzyjemny. W Tybecie zapach ten jest obecny wszędzie. Masło jaków używane jest również do oświetlenia zamiast świeczek.

   Na całym świecie żyje obecnie około 12 mln jaków z czego najwięcej (ok.85%) w Chinach. Ponadto jaki występują w Nepalu, Buthanie, Indiach, jak również w Rosji.