Kultura i sztuka Tybetu

   Kultura i sztuka: Tybet jest krajem o bogatym dziedzictwie kulturowym oraz historii. Z badań archeologicznych wynika, że cywilizacja tybetańska liczy ponad sześć tysięcy lat. Już od wieków, szczególnie od wprowadzenia buddyzmu w VII wieku, Tybet był skarbcem niezwykłej kultury. Na znajdującym się na najwyższym na świecie Wzniesieniu Tybetańskim, naród tybetański stworzył wybitną kulturę. Ich wytworami są między innymi, sztuka ręczna, medycyna, literatura oraz malarstwo. Kultura, jak również sztuka, ukształtowała się głównie pod wpływem kultury indyjskiej, nepalskiej i chińskiej, wykształcając swój własny styl. Jej rozkwit przypada na XVII - XIX wiek. Jej charakterystyczną cechę stanowi bogata architektura klasztorna oraz militarna, która tworzy zwarte kompleksy usytuowane wysoko w górach. Najbardziej charakterystyczną budowlą, związaną z kultem jest buddyjska stupa - czorten. W rzeźbie i malarstwie dominowała tematyka tantryczna (tantryzm - kierunek religijno-filozoficzny, łączący elementy buddyzmu, dżinizmu i hinduizmu, poszukujący drogi do prawdy oraz wyzwolenia). Jeśli chodzi o literaturę, największym poetą tybetańskim był żyjący na przełomie XI i XII wieku Mi-la-ras-pa (Milarepa). Ważnym dziełem w dorobku literackim Tybetańczyków jest anonimowy epos o królu Geserze, napisany prawdopodobnie w XVI-XVII wieku. Rozwinęła się również sztuka zdobnicza do której zaliczyć można: tkactwo, złotnictwo, brązownictwo, jubilerstwo, wykonywanie rytualnych strojów czy też masek.
   Kultura Tybetu nieodłącznie związana jest z religijnością. To właśnie mnisi układają z piasku słynne, fascynujące swoim pięknem mandale. Do tybetańskiego rękodzielnictwa należą również thanki - obrazy sakralne. Dopiero w XX wieku, na krótko przed emigracją, pojawili się pierwsi pisarze, którzy zaczęli pisać teksty nie mające wyraźnie charakteru religijnego. Większa część dzieł tybetańskiej kultury nie przetrwała do dzisiejszych czasów, zniszczona została w ciągu ostatnich pięćdziesiąt lat. Z tysięcy rozsypanych po całym Tybecie klasztorów, dziś pozostała już tylko niewielka ich część. Władze chińskie zdają sobie sprawę z tego, że to właśnie ze strony mieszkających w klasztorach mnichów, posiadających ogromny autorytet wśród Tybetańczyków, grozi im największe zagrożenie. Przed rokiem 1959 istniało w Tybecie ponad sześć tysięcy klasztorów, zamieszkiwanych przez około 600 tys. mnichów oraz mniszek. Znajdowało się w nich tysiące ozdobionych klejnotami posągów ze złota, srebra i innych metali, oraz tysiące czortenów (stup) z metali szlachetnych. W miejscach tych znajdowały się również biblioteki, w których, obok religijnych, przechowywano dzieła poświęcone literaturze, sztuce, astrologii, medycynie, polityce itp. Od roku 1959, Dharamsala w północnych Indiach nie tylko stanowi tymczasowe polityczne zaplecze, ale również jest głównym centrum intelektualnym i kulturalnym Tybetańczyków na wygnaniu.
   Tybetańczycy z całą pewnością stworzyli jedną z najwybitniejszych kultur na świecie. Nie tylko położenie Tybetu jest na najwyższym poziomie - Wzniesienie Tybetańskie, ale cała tradycja jest niepowtarzalną. Co najważniejsze tradycja jest traktowana jak świętość, kultywowana oraz przekazywana z pokolenia na pokolenie.

   Zabytki: w Lhasie m.in. zamek Potala (dawna siedziba dalajlamy) z drugiej połowy XVII wieku, zamek Kam-pa-rdzong, świątynia buddyjska Dżo-bo-k'ang z VII wieku, liczne pagody (świątynie mające kształt czworobocznej wieży o wielu piętrach, z których każde ma oddzielny dach, na końcu lekko wygięty do góry) i domy z XVII i XVIII wieku oraz wiele klasztorów rozsianych po całym kraju.

   Święta - folklor buddyjski oraz nauki buddyjskie określają życie całego narodu - w ważne święta ludność idzie do klasztorów w procesjach drogami przystrojonymi we flagi modlitewne. Najważniejszym świętem jest Monlam - wielkie Święto Modłów obchodzone podczas tybetańskiego Nowego Roku (według kalendarza księżycowego). Tybetański Nowy Rok, jako święto ruchome, przypada zazwyczaj w lutym lub w marcu. Nowy Rok poprzedzają modlitwy w klasztorach dla odrzucenia wszelkiego zła, które się nagromadziło w poprzednim roku. Pierwszego dnia świętuje się w domu, drugiego dnia odwiedza się sąsiadów. Są również cztery święta związane bezpośrednio z wydarzeniami z życia Buddy: 15-go dnia po Nowym Roku obchodzi się dzień, gdy Budda zakończył czternastodniowe ukazywanie cudów; w maju lub w czerwcu (święta ruchome) obchodzi się Dzień Oświecenia Buddy oraz dzień śmierci Buddy. Następnie, w początkach lipca, obchodzi się rocznicę pierwszego wygłoszenia nauk przez Buddę, jesienią natomiast - kolejną rocznicę, kiedy to Budda po trzech miesiącach nieobecności na ziemi, ponownie powrócił z nieba, gdzie się udał nauczać swoją matkę, która zmarła przy porodzie.
   Obchody Nowego Roku przewyższają jednak zdecydowanie pod każdym względem - przepychu, bogactwa oraz ważności - inne święta.

Thanka (thang-ka) oznacza obraz sakralny. Jest malowidłem w formie zwoju o kształcie prostokątnym (dawniej również kwadratowym). Tkaninę pod malowidło (bawełna lub len) naciąga się na ramę i zagruntowuje cienką warstwą wapna zmieszanego z klejem. Po wyschnięciu powierzchnię się poleruje. Kontury postaci rysuje się węglem oraz wypełnia kolorowymi farbami pochodzenia mineralnego lub roślinnego. Podstawowe kolory to biały, czerwony, żółty, zielony, niebieski i złoty. Gotowe malowidło nakleja się na jedwabną lub brokatową tkaninę zamocowaną u góry na drewnianej deseczce, od dołu natomiast na cienkim wałeczku, co daje możliwość zwinięcie tkaniny. Thanki zwykle malowane są przez osoby świeckie, jednakże pod nadzorem lamów, zgodnie ze sztuką buddyjską. Malowanie thanki jest pracochłonne i trwa od jednego do trzech miesięcy. Malowidła te stanowią niejako środek, mający pomagać w medytacji. Dlatego też thanki wiszą w świątyniach, nad domowymi ołtarzami, noszone są podczas procesji, wykorzystywane są jako ilustracje do kazań, mogą też stanowić element wnętrza.

Mandala - mistyczny symbol Wszechświata, przedstawiający najczęściej kwadrat wpisany w koło, zawierający zazwyczaj ułożone symetrycznie wyobrażenia bóstw. Mandala używana jest w hinduizmie i buddyzmie jako pomoc w medytacji. Mandala bywa wykonywana różnorodnymi technikami, często z ziarenek piasku, zmieszanych z barwnikami mineralnymi; po zakończeniu tej ceremonii, na którą była ułożona, niszczy się ją, rozsypując piasek. Ułożenie mandali wymaga wielkiej cierpliwości. Ręcznie wykonywane mandale są nieodłączną częścią kultury tybetańskiej, służą do medytacji oraz wyciszenia.

Maski najczęściej wykonywane są przez tybetańskich mnichów. Mogą być wykonane z papieru, drewna, gliny oraz skóry, które następnie się maluje. Według tybetańskich wierzeń maski posiadają wielką moc. Dlatego też mnisi zakładają je z okazji różnych świąt buddyjskich. W czasie obchodów świąt szczególnie ważną rolę odgrywa rytualny taniec, w którym mnisi tańczący w maskach bogów odgrywają sceny z pradawnych opowieści o walce dobra ze złem. Tańcom towarzyszą przeważnie dźwięki bębnów. Przygotowanie masek i kostiumów jest zajęciem złożonym oraz wymagającym dużych umiejętności. Po uroczystościach maski i kostiumy są starannie składane i przechowywane do następnej okazji. W razie potrzeby są odnawiane. Stanowią one przedmiot dumy danego klasztoru oraz chętnie są pokazywane gościom.