Strona główna | Historia | Kultura i sztuka | XIV Dalajlama | Jaki - zwierzęta | Biżuteria Tybetańska | Książki
Gra Tybet
 

   Pierwotną religią Tybetu był bon. Stanowił swoistego rodzaju system religijny łączący szamanizm (magię szamańską) i animizm. Jego wyznawcy nazywali się bon-po. Najstarsza warstwa bonu pomimo istnienia bogatej literatury nie jest dobrze znana. Głównie dlatego, że literatura ta pochodzi z okresu przenikania do Tybetu buddyzmu, co silnie odcisnęło się w źródłach pisanych.
   Twórcą bonu był Gszen-rabs-mi-bo, postać być może historyczna, lecz z czasem obrosła legendą. Na czele panteonu stał Kun-tu-bzang-po - "Najlepszy bóg", który stworzył świat ze zlepka śluzu, natomiast ludzi z jajka. Jemu podlegały inne bóstwa, takie jak władca chaosu, osiemnaście męskich i żeńskich bóstw przyrody, bardzo popularna boska para Gszen-lha-'od-dkar - "Pan jasnego światła", i Yum-chen-mao - "Wielka matka", której oddawano cześć poprzez składanie krwawych ofiar, taniec czy nawet rytualny kanibalizm. Bon jako system wyrosły z szamanizmu charakteryzował się także wiarą w duchy oraz demony zamieszkujące jeziora, rzeki, góry czy drzewa. Do dzisiaj w Tybecie można spotkać kopce z kamieni, tzw. la-rce, usypane na cześć duchów gór.
   Funkcje religijne w bonie spełniali kapłani-czarownicy. Do ich obowiązków należało zaklinanie duchów, wypędzanie chorób czy zamawianie pogody. Wiele z rytuałów i praktyk miało czysto szamańskie korzenie. Na podstawie niektórych źródeł można przypuszczać, że funkcje kapłańskie, choć w dużo mniejszej skali, sprawowała też głowa rodziny. O szacunku, jakim cieszyli się kapłani, może świadczyć między innymi to, że jeszcze długo po pojawieniu się w Tybecie buddyzmu i upadku bonu byli oni wysoko cenieni jako wróżbici i potężni czarownicy, szczególnie za wypędzanie chorób i władzę nad pogodą. Na niektórych terenach pełnią swoją funcję do dziś.
   W pierwszej połowie VII wieku do Tybetu zaczął napływać buddyzm w swojej mahajanistycznej formie. Pierwszy krzewił tę religię król Tybetu Srong-bcan Sgam-po, mający dwie żony buddystki. Jednak osobą, która w największym stopniu przyczyniła się do rozpropagowania buddyzmu w Tybecie, był sprowadzony przez króla Khiri-srong Lde-bcana w 747 roku indyjski mnich Padmasambhawa. Od jego czasów można mówić o tybetańskiej odmianie buddyzmu, nazwanej przez Europejczyków lamaizmem ze względu na ogromną rolę duchowieństwa, czyli lamów, w tym systemie religijnym (określenie lama wywodzi się od tybetańskiego słowa blama, czyli "wyższy", "nauczyciel", "mistrz"). Ten indyjski misjonarz, propagator wadżrajany, inaczej buddyzmu tantrycznego, założył Bsamyas, najstarszy klasztor w Tybecie, oraz zadbał o przetłumaczenie buddyjskiej literatury na język tybetański. Rozpowszechniona przez niego forma buddyzmu różniła się od późniejszego lamaizmu i była bardziej zbliżona do bonu. Mnichów nie obowiązywał celibat ani też późniejsze surowe reguły zakonne, same zaś praktyki religijne ograniczały się do magii i zaklęć.
   Od IX do końca X wieku miał miejsce regres buddyzmu. Religia bon zaczęła się systematyzować na wzór buddyjskiej, a po przejęciu tronu przez Glang-darma pod koniec IX wieku doszło do prześladowań buddystów i burzenia klasztorów, co trwało przez cały okres upadku monarchii tybetańskiej.
   Dzięki działalności misjonarzy, takich jak mnich buddyjski z Indii Atiśa, już na początku XI wieku wraz z odrodzeniem monarchii nastąpił renesans buddyzmu. W tym czasie pojawiły się liczne kierunki buddyzmu reprezentowane przez różne szkoły (jedną z bardziej znanych była Bka-gdams-pa założona w 1064 roku przez ucznia Atiśi Brom-stona) oraz zaznaczył się trend odchodzenia od magii i poświęcania się mistyce. Szczególnie silną mistyczną tantryczną formę lamaizmu zapoczątkował Milarepa (1040-1123), najznamienitszy tybetański poeta i nauczyciel, który wraz ze swoimi uczniami spędzał długie lata na medytacjach w górskich jaskiniach. Równolegle z kierunkami mistycznymi rozwijały się studia teologiczne. Powoli klasztory powstałe w XI i XII wieku stały się skupiskami uczonych i zarazem zyskały silne znaczenie polityczne.
   W XIII wieku, gdy Chiny i Tybet zostały podbite przez Mongołów, nastąpiło rozbicie państwa tybetańskiego na wiele księstw, którymi praktycznie zarządzali żonaci zwierzchnicy potężnego klasztoru Sa-skja. Pod koniec panowania mongolskiej dynastii zakon ten stracił na znaczeniu i doszło do walki między tybetańskimi klasztorami o hegemonię. Był to okres silnego upadku tybetańskiego buddyzmu. Dopiero mnich Cong-k'a-pa, najwybitniejszy reformator tybetański, doprowadził do odrodzenia lamaizmu. Założył zakon Dge-lugs-pa - "szkoła cnoty" (przewodził mu w latach 1357-1419) - zwany też szkołą Żółtych Czapek w odróżnieniu od Czerwonych Czapek i Czarnych Czapek, zakonów niezreformowanych i wyznawców religii bon. Dzięki dużemu oczytaniu i wstrzemięźliwemu trybowi życia mnich szybko zyskał licznych zwolenników. Odrestaurował mahajanę z celibatem, wprowadził zakaz spożywania napojów alkoholowych, ograniczył elementy tantryzmu w doktrynie oraz zwalczał magię. Wprowadził też sporo zmian w rytuale kościelnym. Z biegiem czasu jego zakon oraz założone przez uczniów klasztory Bras-spungs i Se-ra stały się najpopularniejszymi świętymi miejscami w Tybecie.
   Obecny lamaizm jest efektem stopienia się buddyzmu z tybetańską religią bon. Oprócz buddyjskiej pary, czyli Buddy i jego małżonki Tary, w lamaizmie oddaje się cześć pomniejszym bóstwom, a także typowym dla bonu duchom rzek, jezior czy gór. Panteon lamajski składa się z olbrzymiej liczby bóstw oraz świętych, które mogą występować w różnych postaciach (dobrotliwej, groźnej, gniewnej czy bohaterskiej). Bóstwa i czczone istoty można podzielić na osiem grup: Bla-ma - uczniowie Buddy, wielcy lamowie, uczeni teologowie itp.; Yi-dam - bóstwa opiekuńcze; Sangs-rgyas - buddowie opiekuńczy; Byang-c'ub-sems-dpa - buddowie współczujący; należy do nich najpopularniejsza postać panteonu - Awalokiteśwara, i jego wcielenie - dalajlama; Mkha-'gro-ma - skrzydlate bóstwa żeńskie (pochodzące od osiemnastu bóstw żeńskich przyrody z bonu); C'os-skyong i Drag-gszed - obrońcy religii; Yul-lha - lokalne bóstwa poszczególnych krajów buddyjskich o korzeniach hinduistycznych oraz bóstwa szamańskie przejęte przez lamaizm; Sa-bdag - duchy zamieszkujące góry, rzeki, źródła, jeziora itp., wywodzące się z tradycji bonu i szamanizmu.
   Spuściznę bonu stanowi także zalegalizowana instytucja magów-wróżbitów, jak również wykonywane w maskach tańce obrzędowe, związane z dawnymi rytuałami i krwawymi ofiarami. Najbardziej okazałym świętem lamajskim, podczas którego między innymi wykonuje się taniec w maskach, jest trwające dwadzieścia jeden dni swięto Nowego Roku. W przeciwieństwie do buddyzmu w lamaizmie nie obowiązuje zakaz spożywania pokarmów mięsnych, choć zawód rzeźnika zaliczano do nieczystych. Doktrynalnie lamaizm nie różni się od buddyzmu, jednak ma dużo bardziej rozwiniętą część rytualną oraz podkreśla kierowniczą rolę duchownych (lamów) w życiu świeckim. Do niedawna Tybet był krajem teokratycznym, w którym duchowni zajmowali wszystkie ważniejsze urzędy państwowe. Zwierzchnik buddyzmu tybetańskiego, dalajlama rezydujący w pałacu w Lhasie, w 1650 roku otrzymał również władzę świecką w kraju i zatwierdził osobliwą doktrynę wcielenia. Polega ona na wyszukiwaniu chłopca, który urodził się w roku śmierci ostatniego dalajlamy, i uznaniu go za kolejne wcielenie zmarłego. Jednocześnie przyjmuje się, że sam dalajlama jest żywym wcieleniem bodhisattwy Awalokiteśwary. Obecny, czternasty dalajlama wyemigrował w 1959 roku do Indii. W roku 1989 otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

   Młynki modlitewne - bębenki pokryte paskami materiału, na których wypisano formułki modlitw - stanowią nieodłączny element lamaizmu. Posługują się nimi nie tylko mnisi, ale także zwykli wierni. Młynki modlitewne można ujrzeć w rękach wyznawców, w bramach, na ścianach, niemalże wszędzie. Wprawiane są w ruch ręcznie, a także siłą wiatru i wody. Każdy obrót równoważny jest wypowiedzeniu jednej formuły modlitewnej